Ben jij woke?

Geen twistgesprek, maar een trialoog over hoe het is gesteld met de ‘wokeness’ van docenten Esther Koster en Marco Hofman, en 4de jaars student Kamily Al-Kahef, die momenteel stageloopt bij Pakhuis de Zwijger als programmamaker bij “De Sociale Stad’. Drie perspectieven op een maatschappelijk actueel begrip dat de gemoederen roert. Let op: Longread (leestijd 5 min) | Esther Koster, Marco Hofman, Kamily Al-Kahef |

Hallo Marco en Kamily, Ben ik woke? Al een tijdje hoor ik die term langskomen, en eigenlijk geneerde ik me een beetje dat ik niet echt wist wat daarmee bedoeld wordt. Even googlen leert mij dat ‘woke zijn’ betekent bewust zijn, weten wat er aan de hand is in de maatschappij.

Door de keynote speech van Pravini Baboeram op het Think Global Festival van de HvA ben ik weer wat meer “wakker” geworden. Haar speech was genaamd Decolonizing the curriculum.

Eerlijk gezegd kreeg ik bij de titel al gelijk een gevoel van weerstand. Het deed me denken aan iets van vroeger, het oprakelen van zaken uit het verleden waar wij in het hier en nu toch weinig meer mee kunnen. Maar ik was ook nieuwsgierig, want eigenlijk had ik geen idee wat ze ermee bedoelde.

Pravini maakt voor mij invoelbaar hoe diep en stelselmatig die kolonisatie-erfenis in ons systeem zit

Haar betoog raakte mij. Ze sprak zo indringend en helder. Ze liet me echt even stilstaan bij de impact van onze koloniale geschiedenis, ook nu nog, in ons leven. Hoe het blanke[1] westerse perspectief doordrongen is in alles om mij heen, wat voor mij zo vanzelfsprekend is, normaal is, de norm is. Ik voelde ergens ongemak, net als Sunny Bergman dat jaren geleden creëerde met haar documentaire over zwarte piet. Pravini maakt voor mij invoelbaar hoe diep en stelselmatig die kolonisatie-erfenis in ons systeem zit. En hoe belangrijk dat is om serieus te nemen.

[1] Woke mensen zouden zeggen wit in plaats van blank

Binnen het team van Bestuurskunde praten we al een tijd over diversiteit en inclusie. Maar het lijkt weinig verandering in ons denken en doen op te leveren. Net als veel van mijn collega’s ben ik immers altijd al voor acceptatie van ieders eigenheid, ieders kleur, seksuele voorkeur, gender of beperking geweest. Wat heb ik daarin nog anders te doen? Het verhaal van Pravini trekt mij een beetje uit mijn comfort zone. Ze morrelt aan de fundamenten van mijn denkwereld. Ze doet een appèl op mij om te (h)erkennen wat er niet goed is in onze wijze van kennisontwikkeling, en ook kritisch te durven zijn op de gevestigde machtsverdeling en mijn eigen positie daarin.

Wat mij opvalt is dat witte mensen zich al snel aangevallen voelen door het activistische denken van mensen van kleur. En deze activisten lijken soms in dezelfde superioriteitspositie te belanden als waar ze de witte cultuur juist van beschuldigen. Soms lijkt het alsof dekolonisatie, diversiteit en inclusie betekenen dat we de “eigen-aardigheden” van mensen, hun kenmerken en hun voorkeuren, niet meer mogen benoemen. Ik vind dat een verarming van de dialoog. Woke zijn gaat om bewust worden, het is een proces, een werk woord, het kost tijd, vraagt geduld en moeite, van jezelf en van de ander.

Soms lijkt het alsof dekolonisatie, diversiteit en inclusie betekenen dat we de “eigen-aardigheden” van mensen, hun kenmerken en hun voorkeuren, niet meer mogen benoemen

Ik zou het mooi vinden als we met z’n allen rond het diversiteits- en(de)kolonisatievraagstuk wat aandachtiger en nieuwsgieriger worden naar elkaar. Wat is jouw achtergrond, uit wat voor nest kom jij, welke erfenis, beperkingen en heilige huisjes heb jij meegekregen? Waar botsen en schuren jouw waarheden en waarden met de mijne? Dat we elkaar actief bevragen naar elkaars perspectief. Al vraagt het vragen zelf ook om bewustwording. Van de week zag ik een programma over mensen in een rolstoel. Zij gingen de straat op om mensen aan te spreken met de vraag “Zal ik je even helpen?”. Een vraag die een lief bedoeld aanbod bevat maar in de praktijk vaak averechts werkt voor mensen met een handicap. Want het drukt gelijk het stempel ‘hulpbehoevend’ op ze, terwijl ze juist gezien (en aangesproken) willen worden als mens, niet als hun beperking.

Zoiets speelt ook bij de vraag “Waar kom je vandaan?”. Op zich een prima vraag waar interesse voor iemands achtergrond uit spreekt, maar gesteld aan mensen van kleur of met een hoofddoek is de vraag vaak niet meer neutraal en juist stigmatiserend.

Mag je dan niks meer zeggen of vragen? Ik vind van wel. Wat ik leer van Pravini is dat wij als docenten een brave space moeten durven creëren: een plek waar we het ongemak durven op te zoeken, waar we normen en vanzelfsprekendheden aan de kaak durven stellen. Met als doel dat we luisteren naar elkaar en proberen te begrijpen waarom je vindt wat je vindt, zonder dat we het eens hoeven worden. Zonder dat ik daarmee gelijk moet krijgen, of gelijk moet loslaten waar ik in geloof. Hoe denken jullie hierover? Warme groet, Esther


Beste Esther en Kamily, Ben ik woke? Laat ik beginnen met waar ik vandaan kom. Uit een typisch middenklasse gezin, geboren in Purmerend, getogen in een jaren-70 nieuwbouwwijk in Hoorn. Mijn moeder was apothekersassistente, mijn vader was chemisch analist. De ouders van mijn moeders kant hadden een meubelzaak in Zeist, mijn opa aan mijn vaderskant werkte in de plantsoenendienst van de gemeente Nunspeet.

Wij tankten niet bij Shell en aten geen Outspan sinaasappelen, want deze kwamen uit Zuid-Afrika

Wij waren een links en sociaal-democratisch gezin, mijn vader was actief voor de PvdA, mijn moeder zat in de anti-apartheidsbeweging, in de Max Havelaar koffie en schreef via Amnesty brieven aan regimes die politieke tegenstanders vastzetten. Wij tankten niet bij Shell en aten geen Outspan sinaasappelen, want deze kwamen uit `Zuid-Afrika. Ik noemde mijzelf ook links, was voor sociale rechtvaardigheid en voelde mij moreel superieur aan rechtse mensen die het grootkapitaal verdedigden en conservatieve opvattingen hadden over emancipatoire en sociale bewegingen, zoals de kraakbeweging en het feminisme. Het verhaal van Pravini heb ik bekeken. Haar woke betoog raakte mij ook. Inderdaad, ze sprak helder en indringend. Ook het begrip Brave Space sprak mij aan. En ik irriteerde mij aan haar presentatie. In haar taalgebruik, de anachronismen die ze gebruikte, de abstractie van het concept dekolonisering, de wijze waarop ze een racistische quote van Montesqieu gebruikt om zijn Trias Politica te problematiseren en de eenzijdige interpretatie die ze geeft aan de politiek-filosofische stroming van de Verlichting. De woke-beweging kwam tot mij via een interventie van Social Work studenten tijdens een Zwarte Pieten discussie op de ELFDE. Hierover heb ik destijds een blog geschreven:

Ik begon mij in de woke-beweging te verdiepen en raakte ingewijd in termen als culturele toe-eigening, micro-agressie, cancelling, white privilege, identity-politics, structural racism en dekolonisatie. De woke beweging is begin deze eeuw ontstaan in de VS en UK en zoals vele fenomenen gebeurt in Nederland altijd alles 15-20 jaar later dan in de VS. De tragische dood van George Floyd gaf de Black Lives Matter beweging ook in ons land vleugels en ik bezocht samen met collega Loek en een andere vriend de betoging in het Nelson Mandela Park juni afgelopen jaar. Ik was onder de indruk van de hoeveelheid mensen, de woede & frustratie en de agenda van de beweging die zich uitte in toespraken, opgeheven vuisten, spandoeken en teksten op T-shirts: white silence is violence. Ik voelde mij ook ambivalent: het was een déjà vu van de jaren tachtig tijdens mijn studie politicologie, anti-Shell en anti-racisme demonstraties: gezamenlijke strijd, collectief gevoel, engagement en morele superioriteit: wij hebben het gelijk aan onze zijde!

I feel being oppressed, therefore I am.

De woke beweging agendeert discriminatie en onderdrukking van bepaalde sociale groepen (race, queer, gender) en verbindt dit aan macht van witte mannen, tot uiting komend in taal (discourses), maatschappelijke en institutionele structuren en kennis die door witte mannen is geproduceerd. Identiteitspolitiek gaat over onderdrukte identiteiten, waarbij de onderdrukking daarvan deze mensen tot een sociale groep maken in culturele en politieke zin: I feel being oppressed, therefore I’am. Daarbij bedient de woke beweging, althans de radicale en ideologische vertegenwoordigers daarvan, zich van omgekeerd racisme. Zij definiëren zichzelf als een sociale groep, vanwege een gedeelde onderdrukte identiteit waarvan de oorzaak is gelegen in de structurele macht van de witte man. Dat klinkt als een samenzweringstheorie. En die witte man ben ik! En ik wil mij niet gereduceerd voelen tot een bepaalde sociale groep met daaraan verbonden vermeende kenmerken. De radicale vleugel van de Woke-beweging miskent de verschillende deelidentiteiten en individuele kenmerken binnen sociale groepen in het algemeen en van ‘de witte man’ in het bijzonder. Zijn alle Nederlandse Surinamers links progressief, houden alle queers van de muziek op het Eurovisie-songfestival, hebben alle homoseksuele mannen kleine hondjes, hebben alle witte mannen een dominante en heteroseksuele blik en willen zij hun macht niet afstaan aan andere sociale groepen?

Dat klinkt als een samenzweringstheorie. En die witte man ben ik!

Ik zocht verder en kwam terecht bij de woke busters. Twee zwarte intellectuelen uit de Verenigde Staten die de woke beweging bekritiseren en zich ook keren tegen feitelijk bestaand racisme en discriminatie van Afro-Americans. Glenn Loury en John McWhorter halen in de Glenn show heilige woke huisjes omver in amicale gesprekken met elkaar. Zie bijvoorbeeld:

Zij wijzen de woke-ideologie af op sociaal-liberale en – vooral Glenn Loury - ook op conservatieve gronden. Zij attenderen ons op de problematische kanten van de woke beweging: het slachtofferschap, het gebrek aan zelfreflectie van Afro-Americans (welke benaming moet/mag/wil ik eigenlijk gebruiken?) binnen hun eigen gemeenschap, de relativering en ontkenning van wetenschappelijke feiten en kennis over discriminatie en achterstelling, de abstracte aantijgingen tegen de witte macht en de mogelijkheid om met gebruikmaking van individuele vrijheden een positie te verwerven in de Amerikaanse maatschappij. Ik was blij Glenn en John te mogen ontmoeten en merkte bij mijzelf ook weer ambivalentie. Gelukkig waren ze zwart en kritisch, ook al was het eerste minder relevant voor mij, maar zeker wel voor de kritische lezers van dit stukje! Stel dat het witte intellectuelen waren geweest…. Dat zegt ook alweer genoeg wie over wat mag schrijven en spreken. Blij was ik vooral met enige intellectuele verwantschap om ongelijkheid binnen de samenleving niet te bezien vanuit identiteitspolitiek, maar vanuit individuele politieke en vrijheidsrechten en het bestrijden van concrete en feitelijke discriminatie en achterstelling en tegelijkertijd een appèl te doen op individuele keuzes en eigen verantwoordelijkheid van deze onderdrukte groepen.

Dat brengt mij op een eindconclusie van dit stukje. De woke-beweging agendeert sociale ongelijkheid, discriminatie en achterstelling binnen onze samenleving. Het is overgewaaid uit de VS en krijgt hier ook voeten aan de grond, met name binnen het hoger onderwijs. Het tegengaan van feitelijke discriminatoire praktijken, de representatie van sociale groepen binnen de samenleving, binnen instituties en organisaties lijkt mij een opdracht voor ons allen. De woke beweging benadrukt hierbij wat mij betreft te veel sociale groepen en hun vermeende identiteiten, miskent de individualiteit van mensen binnen deze groepen en kent een zeer onverdraagzame kant. In dat opzicht heeft onze democratische rechtsstaat veel betere kaarten voor emancipatie in handen. Het streven naar meer sociale gelijkheid binnen deze kaders is een voortdurend, gestaag en eindeloos proces dat bevorderd wordt door gebruikmaking van gewaarborgde politieke en vrijheidsrechten, empowerment, dialoog en debat. En meer kennisvergaring over hoe ongelijkheid ontstaat en zo weerbarstig blijkt. Voor ons onderwijs houdt dat in dat we ons inzetten voor representatie van verschillende sociale groepen in het docentenkorps, ruimte geven voor verschillende perspectieven op ons curriculum en vooral blijven kijken naar de individuele talenten en karakteristieken van onze studenten ongeacht uit welke sociale groep zij voortkomen. Om met Hannah Arendt af te sluiten: Elke keer als we een nieuw initiatief nemen of iets nieuws in beweging zetten, laten we aan de wereld zien wie we zijn. Pas in het handelen en spreken van de ‘tweede geboorte’ kan de mens de unieke onverwisselbaarheid van zichzelf laten zien, kan hij tonen wie hij of zij is. (Hermsen, Kairos, 2014)

People are humans and individuals, therefore they are. Marco


Beste Marco en Esther, Wat ik als eerste graag wil zeggen is dat ik het woord ‘woke’ eigenlijk verschrikkelijk vind. Toch word ik vaak in dat hokje geplaatst. De vraag is hierbij voor mezelf wat is ‘woke’ zijn? En waarom ben ik ‘woke’? Wat ik heel erg belangrijk vind in het leven is bewust zijn van maatschappelijke ongelijkheid en hier verandering in proberen brengen. Hierbij is het belangrijk om je privileges te herkennen, racisme aan te kaarten en het belangrijkste; intersectionaliteit. Ik noem mezelf ook liever intersectioneel feminist dan dat ik mezelf woke noem.

Ik noem mezelf liever intersectioneel feminist dan dat ik mezelf woke noem

Intersectionaliteit gaat over inclusie, ongeacht nationaliteit, ras/etniciteit, klasse, religie, leeftijd, seksuele oriëntatie, legale status, enzovoort. Al deze factoren beïnvloeden en versterken elkaar, waardoor unieke ervaringen van discriminatie of privilege ontstaan. Misschien ook handig om te vertellen waar ik vandaan kom. Ik ben geboren in Drachten, Friesland en heb nog een paar jaar in Syrië gewoond. Ik hoop niet dat ik nog steeds moet vertellen dat ik vaak in aanraking ben geweest met racisme, ik zal jullie de details besparen want ik ben moe door het constant moeten uitleggen van – en heel veel mensen van kleur met mij. Het besef van ‘de fouten’ in onze systemen is voor mij dus al erg jong begonnen. Zoals Esther als zei in haar stuk: ‘Wat mij opvalt is dat witte mensen zich al snel aangevallen voelen door het activistische denken van mensen van kleur ‘. Daar ben ik het helemaal mee eens. Het probleem in mijn ogen is dat witte mensen racisme zien als bewuste haat, terwijl racisme groter is dan dat. Racisme is een complex systeem van sociale en politieke hefbomen en katrollen die generaties geleden zijn opgezet om te blijven werken voor witte mensen ten koste van anderen, of witte mensen het nu weten of niet. Racisme is een verraderlijke culturele ziekte. Het is zo verraderlijk dat het niet uitmaakt of je wit bent die van zwarte mensen houdt of van gekleurde mensen; het zal nog steeds een manier vinden om te infecteren hoe je omgaat met mensen die niet op jou lijken. Ja, racisme lijkt op haat, maar haat is slechts één manifestatie. Voorrecht is een andere. Toegang is een andere. Onwetendheid is een andere. Apathie is een andere en ga zo maar door. Dus ik ben het ermee eens dat als mensen zeggen dat niemand racistisch wordt geboren, het een krachtig systeem blijft waarin we onmiddellijk worden geboren. Het is een reeks sociaaleconomische valkuilen en culturele waarden die elke keer dat we met de wereld omgaan, weer oplaaien. Het is iets dat je uit je leven moet blijven gooien om er niet in te verdrinken, maar we moeten het doen. Zelfs wij, de mensen van kleur.

Het probleem in mijn ogen is dat witte mensen racisme zien als bewuste haat, terwijl racisme groter is dan dat.

Sommige mensen vinden het moeilijk om privileges te herkennen en zeggen: "Ik werk hard. Ik krijg dingen niet zomaar in mijn schoot geworpen." Ik begrijp dat. MAAR privileges zijn geen bonuspunten voor jou en je team. Het zijn oneerlijke straffen die het andere team krijgt en jij niet. Privilege is niet de aanwezigheid van extraatjes en voordelen. Het is de afwezigheid van obstakels en barrières. Als je het moeilijk vindt om je privileges te herkennen, concentreer je dan op wat je niet hoeft te doorstaan. Laat dat je empathie en actie voeden. Witte mensen weten niet meer over racisme dan zwarte en bruine mensen. Evenmin mogen mannen verhalen in twijfel trekken over de gevaren van naar huis lopen als meisje of vrouw. Luister, leer, toon empathie, toon medeleven.

Privilege is niet de aanwezigheid van extraatjes en voordelen. Het is de afwezigheid van obstakels en barrières.

Esther zei eerder dat woke mensen wit zouden zeggen in plaats van blank. In het Engels zeggen we toch ook white? Blank heeft in tegenstelling tot zwart een positieve connotatie. Wit is neutraler. Ook is het vanwege het koloniale verleden van Nederland een superioriteit tegenover gekleurde mensen die er niet zou moeten of mogen zijn. Het verwijst weer naar de hiërarchische verschillen die er toen al heel sterk waren en naar mijn mening nog steeds is. Daarbij komt ook het gebruik van het n-woord en nee (!!!!!!!!!!!!!!!) citeren omdat het er maar staat kan ook echt niet als non black person. Het woord komt even goed over zonder het voluit te typen. Ik snap zelf nooit zo goed waarom non black persons het blijven gebruiken, terwijl zo’n grote groep aangeeft dat het hen aanstoot. De manier hoe ik hierin sta, is best wel eenzaam binnen de opleiding Bestuurskunde. Ik voel me vaak het zwarte schaap en denk dat heel veel mensen, inclusief docenten nog veel kunnen en moeten leren. We hebben bijna alleen maar witte docenten, best zorgelijk. Tevens heb ik dit gevoel van alleen staan in deze ‘strijd’ – of hoe je het ook zou noemen zeker niet alleen bij mijn witte medestudenten. Omdat je een persoon van kleur bent betekent het niet gelijk dat je ’woke’ bent. Daarnaast maak ik me zorgen dat extreemrechtse gedachtengoed wordt vertaald in beleid. Om deze reden maak ik me zorgen dat bepaalde mensen straks beleidsmakers worden binnen deze opleiding als ik eerlijk ben. Ik snap nu waarom institutioneel racisme zo diep zit in ons systeem, het zijn de mensen achter het beleid die bepaalde dingen niet zien of misschien de ernst van bepaalde dingen niet willen zien. Ik heb altijd heel hard geroepen dat ik absoluut geen beleidsmaker wil worden of überhaupt bij de gemeente wil werken. Maar na mensen gesproken te hebben bij mijn stage (bij Pakhuis de Zwijger) waar ik ook veel mensen van de gemeente spreek, hoor ik steeds vaker dat er juist meer mensen nodig zijn zoals ik op zulke posities. Dat heeft me wel aan het denken gezet. Dus wie weet… Ik ben benieuwd wat de toekomst zal brengen.

Omdat je een persoon van kleur bent betekent het niet gelijk dat je ’woke’ bent.

Ik heb nog lang niet alles besproken en kan hier nog veel langer op doorgaan. Ik wil met mijn stuk zeker niemand aanvallen, maar ik hoop dat ik je aan het denken heb gezet. We moeten het immers samen doen op deze wereld. Ik sluit af met de volgende quote:

“Admittedly, woke’s current iteration has been earned. It became a thing you can accessorize like a hoodie. But to be woke, essentially, is to recognize and reject the damage power inflicts on the most vulnerable.”

Heb elkaar intersectioneel lief. Kamily