Drukte in de stad: een wicked problem

| Carla Hoffschulte |

Carla Hoffschulte is stage-begeleider bij bestuurskunde en oud-student van de Master Urban Management. Carla doet onderzoek en schrijft over massatoerisme. Deze bijdrage gaat over de vraag of Amsterdam sinds de uitbraak van de epidemie nieuw beleid heeft ontwikkeld om het massatoerisme aan te pakken.

Begin 2020 was de drukte in de stad, met name veroorzaakt door het massale toerisme, volop onderwerp van discussie bij de gemeente en in de media. De term overtourism viel veelvuldig. De leefbaarheid van de stad had ernstig te lijden onder de grote toestroom van toeristen, zo vonden steeds meer Amsterdammers. Daaronder was een groep relatief jonge Amsterdammers, die onder de naam ‘Amsterdam heeft een keuze’ het initiatief namen voor een petitie. In korte tijd was deze petitie door meer dan 30.000 mensen ondertekend. https://www.amsterdamheefteenkeuze.nl/ De gemeente kon er niet langer omheen: er moest ingegrepen worden en misschien wel drastisch. Maar dat betekende ook minder inkomsten voor de stad en veel boze ondernemers. Een wat je noemt ‘wicked problem’. En toen was er corona en viel het toerisme nagenoeg stil. De schoonheid van de stad werd weer zichtbaar, zoals op de Wallen, en dat was voor velen een bijzondere ervaring. Maar de Amsterdamse binnenstad werd ook wel erg saai zonder bezoekers en met gesloten horeca en winkels. En ideaal moment om na te denken over de vraag: ‘Hoe willen we het toerisme na corona vormgeven?’. Een uitgerekende kans voor een reset, zou je zeggen. Verschillende perspectieven Een wicked problem dien je bij uitstek vanuit verschillende perspectieven te beschouwen. En dat deed Pakhuis de Zwijger tijdens een online te volgen programma Een nieuwe bril in december 2020, midden in de coronacrisis. Gasten waren Victor Eberhardt (wethouder Economie), Geerte Udo (Amsterdam&Partners), Ilja Leonard Pfeiffer (schrijver van onder meer Hotel Europa) en Edward Huijbens (professor Toerisme aan de Universiteit Wageningen). Pfeiffer schetste (net als in zijn boek Grand Hotel Europa) hoe Venetië ten onder dreigt te gaan aan het massatoerisme. In 2020 bezochten gemiddeld 50.000 toeristen per dag de stad, die gaandeweg steeds minder bewoners telt. Corona toonde genadeloos aan hoe kwetsbaar een stad als Venetië is met een op toeristen gerichte monocultuur. Die kwetsbaarheid geldt volgens Pfeiffer niet of in ieder geval in veel mindere mate voor steden als Berlijn en Amsterdam, die niet afhankelijk zijn van toerisme. Hij waarschuwt dat massatoerisme geen onschuldig fenomeen is en dat de gemeente moet stoppen met toerisme als verdienmodel te zien. Het kost immers ook veel, in materiële en immateriële zin. Huijbens zag dat na een korte periode van opluchting de paniek bij gemeenten al snel toesloeg. Volgens hem is er geen golden bullet om dit wicked problem aan te pakken. Het huidige massatoerisme is erop gericht om een stad in korte tijd te verorberen, te consumeren. Het noemt de drie A’s, Accessebility, Accommodation en Attraction, als factoren die de groei van toerisme beïnvloeden. Als je het probleem echt wilt aanpakken, ontkom je er niet aan om het te hebben over de budgetvluchten, de groei van Schiphol en de opening van Lelystad Airport. Huijbens eindigt zijn betoog met de opmerking: “Tourism is not just business, it attacks our society”.

Tourism is not just business, it attacks our society

Gemeente aan zet Op deze kritische betogen reageerden de wethouder en de marketeer eensgezind. Wethouder Eberhardt benadrukt het belang van Schiphol voor onze vitale economie. De wethouder vindt dat de gemeente al heel goed bezig is, bijvoorbeeld door vakantieverhuur in sommige buurten te verbieden en de toename van toeristische winkels in een aantal straten te beperken. Marketeer Udo wil dat het toerisme terugkomt, maar wil daarbij wel de regie houden. De vraag waar zij zich mee bezighoudt is: hoe starten we de bezoekerseconomie zo snel mogelijk weer op, op een duurzame manier? Beide gemeentevertegenwoordigers zien de oplossing in nadenken over welke toerist je wel (de ‘waardevolle toerist’) en welke je niet (de drugstoeristen) wilt. Het imago van de stad moet veranderen. Amsterdam & Partners heeft hiervoor zeven pijlers geformuleerd en zegt dat daarover een goed gesprek met de stad is gevoerd. In tegenstelling tot eerder is er nu veel overeenstemming binnen de gemeente, aldus Udo’. Gemiste kans Huijbens is niet erg onder de indruk van de plannen van de gemeente. Volgens hem wordt er eigenlijk niets nieuws gepresenteerd en is het beleid nog steeds gericht op groei. En andere profilering zal het probleem niet oplossen, zeker niet op korte termijn. Wat volgens hem wel zal helpen is inzetten op een leefbare stad voor bewoners; dat is de beste manier om de juiste bezoekers te trekken. Huijbens benadrukt daarnaast dat de deregulering van de luchtvaartsector tot het massatoerisme heeft geleid en adviseert de gemeente om bij het ontwikkelen van nieuw beleid aan alle knoppen (de 3 A’s) te draaien. Pfeiffer is sceptisch over de zoektocht naar de ‘waardevolle toerist’. Dat zal uiteindelijk vooral de vermogende toerist zijn. Hij adviseert de gemeente om de urgentie van het probleem veel meer onder ogen te zien, “voordat het te laat is”. Het momentum van de coronapandemie lijkt door de gemeente niet benut om een echte verandering van het toerismebeleid tot stand te brengen, en dat is een gemiste kans. De toeristenindustrie wordt inmiddels weer ruimhartig ondersteund. De 30.000 mensen die in 2020 de petitie ‘Amsterdam heeft een keuze’ ondertekenden, zien met lede ogen aan hoe het aantal toeristen weer gestaag toeneemt en hoe de gemeente niet in staat hier echt grip op te krijgen. Wicked probems los je kennelijk niet op met halfslachtig beleid.

Heb jij ideeën over hoe Amsterdam toerisme en een leefbare stad kan combineren? Laat het weten. Mail de redactie of Carla Hoffschulte.