Smart governance

"Technologie opent de deur voor het innovatief sturen van de samenleving"

De veranderende grootstedelijke omgeving: smart governance als het nieuwe normaal Nieuwe stakeholders en nieuwe tools voor publieke professionals De grootstedelijke omgeving is dynamisch en altijd in beweging. Dit betekent niet dat de maatschappelijke problematiek telkens verandert. De maatschappelijk issues in een grootstedelijke omgeving zijn immers ingewikkeld. Kenmerk van ingewikkelde problemen is dat het aanpakken van deze problemen langdurig is en veel tijd vraagt van onder meer burgers, gemeentes en maatschappelijke instellingen. Duurzaamheid, leefbaarheid en veiligheid staan nog steeds op de politieke agenda. Wat wel veranderd is de afgelopen vijf jaar en ook de komende tijd zal veranderen, is de manier waarop de gemeente deze maatschappelijk vraagstukken aanpakt. De samenstelling van de netwerken (omgeving) en het instrumentarium (tools) van publieke professionals in de grootstedelijke omgeving verandert door de komst van technologie. Voor ons als bestuurskundige belangrijk om kritisch te zijn naar die veranderingen in de grootstedelijke omgeving door digitalisering. In deze bijdrage wil ik een start maken met het creëren van deze kritische bestuurskundige blik op de digitalisering van de stad door te betogen wat dan precies verandert door de komt van technologie. Want het gebruik van technologie in het openbaar bestuur lijkt vaak logisch, efficiënt en effectief. Maar een digitale stad is net iets meer dan het implementeren van wat leuke en innovatieve tools bij het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Om de term digitale stad concreet te maken. Eerst twee hele praktische voorbeelden uit Amsterdam. Het eerste voorbeeld is de nasleep van de rellen op het Museumplein rondom coronamaatregelen. Bij het opspeuren van relschoppers wordt niet met een vergrootglas gezocht naar fysieke sporen op het Museumplein. Daarentegen wordt met een net gevist naar digitale sporen. Sociale media worden doorzocht, camerabeelden uit de hele stad worden verzameld en geanalyseerd en als er mogelijke verdachten zijn, wordt ook het gsm/ gps verkeer van deze verdachten geanalyseerd. Deze digitale tools zorgen dat effectief wordt gespeurd en grote groepen snel worden gepakt (zoals de afgelopen dagen is gebleken). Het is niet alleen de politie die speurt, maar ook telecombedrijven, softwarebedrijven, Twitter, Facebook en de bedrijven die de camera’s in de stad beheren, helpen. Het tweede voorbeeld gaat over het inzetten van digitale tools bij het leefbaar houden van Amsterdam. Voor veel Amsterdammers is het toenemende toerisme een doorn in het oog. Door internetbedrijven zoals Airbnb is het heel makkelijk om een kamer, appartement of huis in Amsterdam te huren. Ook in gebieden die helemaal niet zijn ingericht voor toerisme. Deze internetbedrijven beïnvloeden heel erg hoe de publieke ruimte er uit ziet en wordt ervaren door inwoners van Amsterdam. De komst van Airbnb heeft geleid tot meer (illegale) verhuur wat weer resulteert in overlast in woonwijken en buurten. De afdeling Toezicht Wonen van de gemeenten Amsterdam probeert de illegale verhuur (onder andere door Airbnb) tegen te gaan. Zo’n 10 jaar geleden betekende toezicht: actief in wijken, buurten en straten aanwezig zijn of actief te reageren op meldingen van omwonenden. Dat gaat nu anders. De medewerkers van Toezicht Wonen zijn niet zichtbaar op straat, maar zijn aanwezig op het internet. Door actief de digitale verhuur platforms in de gaten te houden, houden ze toezicht op illegale verhuur. Op basis van digitale gegevens wordt ingegrepen, nog voordat buren kunnen klagen. Digitalisering van de stad en het gebruik ven technologie - zoals zichtbaar is bij het aanpakken van relschoppers en het aanpakken van Airbnb - leidt tot drie aan elkaar verbonden bestuurskundige veranderingen van de grootstedelijke omgeving: 1) verandering in het besturen van de samenleving, 2)veranderingen in de governance structuur, 3) veranderingen in de rol van publieke professionals. Verandering in het bestuur: technologie opent de deur voor het innovatief sturen van de samenleving Steden vormen de frontlinie bij het aanpakken van sociaal-maatschappelijke problematiek (Barber, 2013; Meijer & Bolivar, 2016). Door een stijgende stedelijke populatie zoekt het lokaal bestuur telkens weer innovatieve beleidsoplossingen om onder meer armoede, leefbaarheid, veiligheid, duurzaamheid en gezondheid te waarborgen (UN, 2011; McCann, 2017). Daarbij gebruikt het stedelijk bestuur steeds vaker data-gedreven applicaties en digitale fora (Barns, 2018). Het incorporeren van technologie biedt mogelijkheden om maatschappelijke uitdagingen effectiever en efficiënter op te lossen (Holland, 2008). In de literatuur wordt naar een stad die technologie gebruikt, verwezen als een Smart City (Kitchin, 2015; zie ook Meijer & Bolivar, 2016 voor uitgebreide conceptualisering van Smart City). Naast het voorbeeld van Airbnb speelt technologie ook in Amsterdam Zuidoost een rol. De Johan Cruijff Arena investeert in technologische oplossingen om de veiligheid en de leefbaarheid in het gebied rondom het stadion op orde te houden. Hierbij werken zij samen met de gemeente Amsterdam, maar ook technologiebedrijven zoals Huawei en KPN. Technologie wordt ingezet om vraagstukken zoals veiligheid en mobiliteit effectief en efficiënt aan te pakken. Het creëert ook een nieuwe uitdagingen. Nieuwe partijen zoals Huawei en KPN, treden toe tot het beleidsproces en beïnvloeden (als commerciële partij) de inrichting van de publieke ruimte.

Veranderingen in Governance door (technologische) innovaties: Smart Governance Technologie en digitale innovaties komen niet een bestuurlijk vacuüm tot stand, maar worden aangejaagd door grote technologie bedrijven en startups. Rondom de Amerikaanse verkiezingen en de bestorming van het Capitool kwam de rol van technologie bedrijven in het openbaar bestuur duidelijk bovendrijven. Twitter en Facebook weerden Trump van de beide platformen en ook Amazon legde de servers stil die door sympathiserende internsite werd gebruikt om de boodschap van Trump te verspreiden. Dat klinkt heel nobel, omdat het natuurlijk abnormaal is om het politieke hart van de Verenigde Staten aan te vallen. Maar is het de rol van technologie bedrijven om vrijheid van meningsuiting (hoe erg die ook is) onmogelijk te maken? Een ethische en ingewikkelde vraag en natuurlijk is niet zo dat Twitter, Facebook en Google bepalen wat er in Amsterdam gebeurt. Toch hebben meer data gedreven bedrijven een steeds grotere rol in beleidsvorming en beleidsaanpakken in de grootstedelijke omgeving. Dus ook in Amsterdam Door het omarmen van technologie door het stedelijk bestuur wordt de gemeente Amsterdam in meer of mindere mate afhankelijk van informatie experts. Deze partijen (zoals Google, Cisco) hebben niet altijd direct binding met de stad Amsterdam. Het is altijd zo dat binnen de grootstedelijke context sprake is van een governance aanpak die bestaat uit een stelsel van netwerken. In deze netwerken ontstaat samenwerking tussen burgers, maatschappelijke organisaties en bedrijven. De samenwerking tussen partijen krijgt vorm door het uitwisselen van kennis, expertise, financiën en materiële bronnen om zo maatschappelijke vraagstukken op te lossen (Klijn & Koppenjan, 2001). Door de rol die technologie speelt bij het aanpakken van stedelijke maatschappelijke vraagststukken , hebben technologiebedrijven en data-gedreven partijen een steeds grotere rol in deze netwerken (Fountain, 2012; Castelnovo, Misuraca & Savoldelli, 2015). Dit is heel goed zichtbaar in de het gebied rondom de Amsterdam Arena. Het is niet alleen de gemeente die daar de publieke ruimte beïnvloedt. Cisco heeft slimme sensoren ontwikkeld, die er voor zorgen dat de lampen ’s avonds meer gaan schijnen als het plein rustiger wordt (gevoel van veiligheid). Huawei levert camera en 5g technologie om het gebied te monitoren en door middel van een gsm ping bezoekers van de Arena Boulevard te registeren. Dit vergroot allemaal de leefbaarheid en de veiligheid van de Arena Boulevard, maar geeft deze bedrijven ook een wel hele stevige positie bij het inrichten van de publieke ruimte. De uitdaging is dan ook om positie van technologiebedrijven, data-gedreven partijen, burgers, maatschappelijke partijen en gemeente in balans te houden. De vorm van governance die in een stad ontstaat door digitalisering, wordt in de literatuur gedefinieerd als smart governance (Meijer & Bolivar, 2016; Barns 2018). Veranderingen in de rol van publieke professionals: kennis van innovaties en digitalisering is een eis Door (digitale) innovaties en de veranderingen in governance, verandert ook de rol van publieke professionals die werken in een grootstedelijke omgeving (zie o.a. Pollitt & Bouckaert, 2011, p.22;). Een nieuw soort adaptief, interpretatief en verbindend vermogen is nodig om een partnerschap aan te gaan met technologiebedrijven en data-gedreven organisaties, maar ook om te werken met allerlei nieuwe technologische tools (zie o.a. Noordegraaf 2008. P.349-350 over professionals). Het is zo dat de publieke professional nog steeds beleid implementeert en direct contact heeft met burgers en maatschappelijk partijen die ook nog steeds een rol hebben in het beleidsproces. Een publieke professional heeft hierbij een overstijgende rol en houdt hij het overzicht. Telkens weer is het nodig om een netwerk te bouwen, een belangenafweging te maken, transparant te handelen en te zorgen dat de juiste ethische keuzes worden gemaakt om de samenleving zo goed mogelijk te bedienen (’t Hart, 2018). De introductie van technologie, vraagt echter ook om een publieke professional die kan opereren in een aangepaste en op technologie gebaseerde stedelijke omgeving (zie ook ’t Hart, 2018 p. 33 – 38). Publieke professionals in de ‘nieuwe’ stedelijke omgeving moet data interpreteren, deze data transparant gebruiken in beleid en zich ervan bewust zijn dat partijen met wie wordt samengewerkt een informatie voorsprong hebben. De publieke professional moet dan ook de technische taal spreken en weten hoe projecten technisch in elkaar steken. Het is belangrijk dat publieke professionals, zoals bestuurskudigen, zich bewust zijn dat zij zich bewegen in netwerken waar technologie wordt gebruikt om effectief en efficiënt maatschappelijke vraagstukken op te lossen. Het is voor publieke professionals belangrijk om expliciet rekening te houden met de invloed die digitale innovaties hebben op zijn handelingen en kennis. Maar ook de invloed die technologie heeft op het netwerk waarbinnen een publieke professional acteert. Op basis van de literatuur zijn vier kerncompetenties van publieke professional te onderscheiden. Deze zijn in lijn met de competenties van publieke professionals zoals beschreven door Noordegraaf (2008). Een professional is deskundig op het gebied van technologie en bestuur, is betrouwbaar, is in staat om politieke arena’s en de rol van nieuwe partijen daarin te herkennen, is politiek bekwaam, transparant, toegankelijk voor actoren en kan omgaan met een digitale diversiteit in netwerken (zie ook ’t Hart, 2018). Guido van Os – hoofddocent Bestuurskunde